Rys historyczny

Krótka historia Barczewa

Początki miasta

Historia Barczewa sięga pierwszej połowy XIV wieku. Pierwsze miasto, noszące nazwę Wartberg, powstało nad rzeką Orzechowo, uchodzącą do jeziora Wadąg. 26 grudnia 1329 roku biskup warmiński Eberhard z Nysy nadał osadzie prawa zbliżone do miejskich. Jej założycielami byli bracia Jan i Piotr, którzy pełnili funkcję pierwszych sołtysów.

6 stycznia 1354 roku, w święto Trzech Króli, Wartberg został zniszczony podczas najazdu wojsk litewskich dowodzonych przez książąt Kiejstuta i Olgierda. Po tym wydarzeniu zdecydowano o przeniesieniu miasta w bardziej dogodne pod względem obronnym miejsce, położone około dwóch kilometrów od pierwotnej lokalizacji.

6 czerwca 1364 roku biskup warmiński Jan II Stryprock wystawił przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim dla nowego miasta Wartberg. Za organizację i zasiedlenie miasta odpowiadał Henryk z Łajs, który został jego dziedzicznym sołtysem.

Na mocy przywileju miasto otrzymało 80 włók chełmińskich ziemi, natomiast sołtys – 10 włók oraz prawo sprawowania sądów niższej instancji. Wyznaczono również teren pod budowę zamku biskupiego, klasztoru franciszkanów oraz uposażenie parafii. Mieszkańcom przyznano liczne przywileje, między innymi prawo do połowu ryb na własne potrzeby oraz polowania na drobną zwierzynę. Otrzymali również sześcioletni okres wolnizny. Jednocześnie biskup zakazał budowy tam na rzece oraz sprzedaży lub przekazywania zakonnikom miejskich nieruchomości.

4 lipca 1364 roku miasto otrzymało prawa miejskie. Data ta uznawana jest za początek historii współczesnego Barczewa.

Średniowieczne miasto

Początkowo Wartberg otoczony był drewnianym ostrokołem. Pod koniec XIV wieku zastąpiły go ceglane mury obronne z basztami, wieżami oraz dwiema bramami miejskimi – południową i północną. System fortyfikacji przetrwał jako całość do XVII wieku.

Poza północną bramą znajdowała się kaplica św. Wawrzyńca, przy której później powstał przytułek zwany szpitalikiem. W pobliżu zbudowano również kaplicę Świętej Trójcy oraz cmentarz szpitalny.

W północno-wschodniej części miasta w 1380 roku wzniesiono zamek biskupi, który przez stulecia był siedzibą administracji biskupiej. Po pożarze w 1798 roku popadł w ruinę.

W 1386 roku wybudowano kościół parafialny pw. św. Anny i św. Szczepana. Wkrótce po lokacji miasta powstał także klasztor franciszkanów z kościołem pw. św. Andrzeja Apostoła. W późniejszych latach dobudowano kaplicę św. Antoniego, w której znajduje się nagrobek Andrzeja Batorego i jego brata Baltazara.

Miasto zaplanowano na planie regularnego prostokąta z ulicami przecinającymi się pod kątem prostym. W jego centrum znajdował się rynek z miejską wagą i studnią. Przed 1718 rokiem wybudowano ratusz, wokół którego powstały kamienice mieszczan oraz zabudowania gospodarcze.

Wojny, pożary i odbudowa miasta

Od początku swojego istnienia Barczewo wielokrotnie doświadczało skutków wojen, pożarów i epidemii. Pierwszy wielki pożar odnotowano w 1380 roku. Kolejne wybuchały w latach 1414, 1418, 1474, 1494, 1572, 1594, 1596 oraz 1718. W pożarze z 1418 roku spłonął oryginalny dokument lokacyjny miasta. Jeszcze tego samego roku, 26 grudnia, biskup warmiński Jan III Abezier odnowił przywilej miejski.

W czasie tzw. wojny głodowej w sierpniu 1414 roku Barczewo zostało splądrowane przez wojska polsko-litewskie walczące z zakonem krzyżackim. W lutym 1454 roku miasto i zamek biskupi zajęły wojska Związku Pruskiego, jednak już w lipcu następnego roku zostały odbite przez Krzyżaków pod dowództwem Jerzego von Schliebena. Pod ich panowaniem pozostawały do zakończenia wojny trzynastoletniej.

Także w XVII wieku mieszkańcy odczuwali skutki działań wojennych. W czasie potopu szwedzkiego, w latach 1656–1657, przemarsze wojsk i obowiązek ich kwaterowania doprowadziły do zubożenia ludności oraz kryzysu gospodarczego.

Miasto zmagało się również z epidemiami. W 1549 roku wielu mieszkańców zmarło podczas zarazy, natomiast w latach 1709–1711 Barczewo nawiedziła epidemia dżumy.

Mimo licznych zniszczeń miasto stopniowo się rozwijało. W 1768 roku w ratuszu funkcjonowała stacja poczty dyliżansowej. W 1772 roku, w wyniku I rozbioru Polski, Warmia została włączona do Królestwa Prus i weszła w skład prowincji Prusy Wschodnie.

Pod koniec XVIII wieku Barczewo było ważnym lokalnym ośrodkiem rzemiosła i handlu. Działały tu dwa młyny zbożowe, młyn do mielenia kory dla garbarni, folusz, fabryka sukna, tartak oraz miejska cegielnia. Większość mieszkańców utrzymywała się z rolnictwa i rzemiosła.

Najtragiczniejszym wydarzeniem w dziejach miasta był pożar z nocy z 9 na 10 maja 1798 roku. Ogień strawił znaczną część zabudowy, w tym zamek biskupi, kościół parafialny oraz klasztor franciszkanów. Podczas odbudowy poszerzono ulice i wprowadzono nowe zasady wznoszenia budynków. Do budowy domów wykorzystano cegły pochodzące z rozbieranych murów obronnych, baszt i jednej z bram miejskich. Kościoła Świętej Trójcy już nie odbudowano.

Na początku XIX wieku mieszkańcy ponownie doświadczyli trudnych wydarzeń. Wojny napoleońskie przyniosły głód, zniszczenia oraz epidemię cholery. W 1810 roku rząd pruski przeprowadził kasatę zakonów i fundacji kościelnych, przejmując ich majątek. Dwa lata później dawne zabudowania klasztorne przeznaczono na więzienie, którego tradycje są kontynuowane do dziś przez Zakład Karny w Barczewie.

Rozwój miasta w XIX i pierwszej połowie XX wieku

Po zniszczeniach spowodowanych pożarami z 1798 i 1846 roku Barczewo stopniowo się odbudowywało i rozwijało. W 1826 roku lepiej zachowane skrzydło dawnego zamku biskupiego przebudowano na potrzeby szkoły ewangelickiej.

W połowie XIX wieku rozpoczęto budowę Zakładu Karnego, który do dziś pozostaje jedną z najbardziej charakterystycznych instytucji miasta. Powstawały również nowe obiekty użyteczności publicznej. Około 1820 roku wybudowano Katolicką Szkołę dla Chłopców, w 1849 roku Dom Miłosierdzia, a w 1863 roku budynek Katolickiej Szkoły dla Dziewcząt.

Rozwijała się także komunikacja. W 1851 roku przy ulicy Jeziorańskiej powstała stajnia dla koni pocztowych oraz nowy budynek poczty. W 1871 roku utworzono urząd pocztowy.

Pod koniec XIX i na początku XX wieku Barczewo przeżywało okres rozwoju gospodarczego. Działały tu między innymi fabryka cygar, dwa browary, cegielnia, elektrownia, tartak, młyn, wytwórnia octu oraz liczne zakłady stolarskie, meblarskie, usługowe i rzemieślnicze.

Miasto wzbogacało się również o kolejne obiekty publiczne i sakralne. W 1871 roku wybudowano kościół ewangelicki, dwa lata później kościół pw. Dobrego Łotra, którego patronem jest św. Dyzma. W 1894 roku powstała synagoga. W 1900 roku oddano do użytku budynek Sądu Rejonowego, w 1903 roku Miejski Szpital św. Antoniego, w 1914 roku Halę Miejską, a w 1924 roku nową Szkołę Powszechną. W 1930 roku otwarto Dom Starców św. Jerzego.

Od 1888 roku ukazywała się lokalna gazeta „Wartenburger Zeitung”, a w 1898 roku powstała Ochotnicza Straż Pożarna.

W plebiscycie przeprowadzonym 11 lipca 1920 roku zdecydowana większość mieszkańców opowiedziała się za pozostaniem miasta w granicach Niemiec. Za Niemcami oddano 3014 głosów, natomiast za Polską – 149.

W 1939 roku Barczewo liczyło 5841 mieszkańców, w tym 23 osoby pochodzenia żydowskiego.

W styczniu 1945 roku miasto znalazło się na linii działań wojennych. 21 stycznia rozpoczęła się ewakuacja ludności niemieckiej. W nocy z 30 na 31 stycznia ostatnie oddziały niemieckie opuściły miasto, do którego wkroczyli żołnierze Armii Czerwonej.

Na przestrzeni wieków zmieniała się również nazwa miasta. Pierwotnie nosiło ono nazwę Wartberg, następnie Wartenburg. Po zakończeniu II wojny światowej funkcjonowały nazwy Wartembork i Nowowiejsk, natomiast od 4 grudnia 1946 roku obowiązuje nazwa Barczewo.

Do 1772 roku zamek biskupi używał biało-niebieskiej flagi oraz herbu przedstawiającego dwóch aniołów podtrzymujących infułę biskupią z dwiema wstęgami – motywu znanego ze średniowiecznej pieczęci miasta.

Powojenne dzieje Barczewa

Po zakończeniu II wojny światowej Barczewo znalazło się w granicach Polski. 17 maja 1945 roku starosta powiatu olsztyńskiego powołał Marcelego Wiśniewskiego na burmistrza Wartemborka, a dwa dni później rozpoczął działalność Zarząd Miejski.

W maju 1945 roku do miasta przybył pierwszy transport osadników z Wołynia. W kolejnych miesiącach i latach osiedlali się tu również mieszkańcy Kurpiowszczyzny, Mazowsza, Wileńszczyzny i Polesia oraz przesiedleńcy w ramach Akcji „Wisła”. Do Barczewa powracali także nieliczni dawni mieszkańcy, którzy opuścili miasto podczas ewakuacji w styczniu 1945 roku.

Równolegle organizowano życie społeczne i administracyjne. Powstały pierwsze instytucje publiczne, m.in. Siedmioklasowa Szkoła Powszechna, Stacja Kolejowa, Urząd Pocztowo-Telegraficzny, Posterunek Milicji Obywatelskiej, Ambulatorium Miejskie, Spółdzielnia Spożywców „Jutrzenka” oraz Żłobek Miejski. Wznowił działalność również Dom Starców św. Jerzego.

W lipcu 1945 roku rozpoczęto wysiedlanie ludności niemieckiej. Jednocześnie uruchamiano kolejne zakłady produkcyjne, sklepy oraz punkty usługowe, które stopniowo odbudowywały lokalną gospodarkę.

W kolejnych dekadach miasto rozwijało się jako ważny ośrodek administracyjny, edukacyjny i gospodarczy regionu. W 1989 roku utworzono drugą parafię – pw. św. Andrzeja Apostoła.

Po przemianach ustrojowych pierwszym burmistrzem Barczewa wybranym w demokratycznych wyborach został Antoni Ropelewski, który objął urząd 7 czerwca 1990 roku.

W 1991 roku ukazał się pierwszy numer samorządowej gazety „Nowiny Barczewskie”, rozpoczynając nowy rozdział w historii lokalnych mediów.

Barczewo współcześnie

Dziś Barczewo jest miastem o bogatej historii i wyjątkowym dziedzictwie kulturowym. Zachowany średniowieczny układ urbanistyczny, zabytkowe kościoły, dawny klasztor franciszkanów, pozostałości zamku biskupiego oraz liczne obiekty z XIX i XX wieku przypominają o wielowiekowej historii miasta.

Barczewo jest również miejscem związanym z wybitnymi postaciami. Tutaj urodził się Feliks Nowowiejski – wybitny kompozytor, twórca muzyki do „Roty”, a przez wiele lat z miastem związany był także Ignacy Krasicki, biskup warmiński i jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego oświecenia.

Współczesne Barczewo łączy szacunek dla swojej historii z nowoczesnym rozwojem. Pielęgnując warmińskie tradycje i dziedzictwo kulturowe, pozostaje atrakcyjnym miejscem do życia, pracy i wypoczynku oraz ważnym punktem na turystycznej mapie Warmii.

Źródło: Wojciech Zenderowski, „Historia Barczewa”, cz. 1 i cz. 2. Tekst opracowano redakcyjnie na podstawie publikacji autora.